جمعه, 03 آذر 1396

معرفی سایت از شبکه سوم سیما

انسان شناسی و فرهنگ

مسیر سایت

خانه انسان شناسی و فرهنگ مقاله ها شبکه های اجتماعی مجازی و کنشگری زیست محیطی
شبکه های اجتماعی مجازی و کنشگری زیست محیطی مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
پنجشنبه, 08 مرداد 1394 ساعت 11:21

 

شبکه های اجتماعی مجازی و کنشگری زیست محیطی

(مطالعه ای بر گروه زیست محیطی رفتگران طبیعت در ایران)

 

مقاله ارسالی به کنفرانس بین المللی رسانه های اجتماعی جدید و جنبش های نوین -فلورانس ایتالیا-می 2015

سمانه کوهستانی فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته جامعه شناسی

 

مقدمه:

امروزه رسانه های جدید و به خصوص نسل جدید این رسانه ها، یعنی شبکه های اجتماعی مجازی فرصت ها و چالش های جدیدی را در جوامع مختلف به وجود آورده است. در این بین ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و ظهور و نفوذ این شبکه ها در ابعاد و جنبه های مختلف، ایرانی ها را نیز بی نصیب نگذاشته است. در همین راستا، یکی از عرصه های مهم و متأثر از این شبکه ها، به طور خاص فیس بوک، عرصه ی جنبش های اجتماعی جدید و به طور ویژه کنشگری های زیست محیطی مرتبط با آن هاست. در همین خصوص، ظهور و گسترش رسانه ها و شبکه های اجتماعی جدید در بسیاری از جوامع امکان شکل گیری و انجام کنشگری های اجتماعی و زیست محیطی را نیز افزایش داده است. هدف این مقاله به طور کلی، بررسی چگونگی شکل گیری و سازماندهی گروه های زیست محیطی مجازی و به طور ویژه یکی از این گروه های زیست محیطی فعال در فضای مجازی و واقعی در ایران، تحت عنوان رفتگران طبیعت و انتقال و بسط فعالیت های آن ها به دنیای واقعی است.

 

وضعیت اینترنت و شبکه های اجتماعی در ایران:

طبق آخرین گزارش های منتشر شده از سوی مرکز فناوری اطلاعات در ایران، وضعیت کاربران اینترنت و میزان نفوذ آن به نسبت سال های پیش رشد چشمگیری را شاهد بوده است، به طوری که ضریب نفوذ اینترنت از 13/49 درصد در سال 2013 میلادی به 29/53 درصد در سال جاری میلادی رسیده است. میزان کاربران نیز به 40 میلیون نفر افزایش یافته و رتبه ایران تا سال 2013 میلادی نیز در بین کشورهای خاورمیانه در جایگاه اول و در سطح جهانی در جایگاه 125 قرار دارد. (خبرگزاری مهر،1392)

اما از میزان دقیق کاربران فیس بوک در ایران آمار دقیق و مشخصی وجود ندارد، زیرا این شبکه پس از جریانات و حواشی انتخابات سال 1388در ایران فیلتر شده است و به طور کلی استفاده و عضویت در آن از سوی سران بالای حکومتی کشور مورد پذیرش نیست و غیرقانونی قلمداد می شود، اما با این حال طبق آخرین گزارش های انتشار یافته از سوی وب سایت های ایرانی، حدود 29 درصد از کاربران اینترنت در ایران از شبکه های اجتماعی و به طور خاص فیس بوک استفاده می کنند و در حال حاضر بیش از 12 میلیون کاربر را برای این شبکه ی اجتماعی غیر بومی در ایران اعلام می دارند. (تام وب،1392)

علاوه بر استقبال از شبکه ی اجتماعی فیس بوک در ایران، اپلیکیشن های موبایلی نیز جای خود را در بین ایرانی ها به خوبی باز کرده اند. از جمله اپلیکیشن هایی چون: وایبر، لاین، تانگو، وی چت، واتس آپ و ... که به نظر می رسد می توانند در سطوح پایین تری چون سرگرمی، چت و ... به رقابت با فیس بوک بپردازند.

 

مرور ادبیات:

دو دیدگاه متفاوت در زمینه ی نقش رسانه ها و شبکه های اجتماعی جدید در شکل گیری و تقویت حوزه عمومی و کنشگری اجتماعی در بین متفکران وجود دارد. در این بین می توان به نظریات هابرماس و کاستلز اشاره کرد. نظریه ی حوزه عمومی هابرماس که بر نقش رسانه های جدید مانند روزنامه ها و مجله ها در گسترش حوزه عمومی و کنش ارتباطی در بین بورژواها تأکید داشت. (فریدلند و همکاران،2006)و اما، امروزه نیز شبکه های اجتماعی مجازی جایگزین این رسانه های کلاسیک شده و مقوم سپهر عمومی در جوامع هستند.

علاوه بر این می توان به کاستلز و نظریه جامعه شبکه ای او نیز در این دیدگاه اشاره کرد، وی معتقد است که امروزه فناوری های نوین اطلاعاتی محدودیت های زمانی و مکانی را از بین برده اند و فرا زمانی و فرا مکانی عمل می کنند و ارتباطات رایانه ای به طور ویژه شبکه های اجتماعی مجازی، مجموعه ای از جوامع مجازی را به وجود می آورند. او همچنین عقیده دارد که جنبش های اجتماعی از این شبکه ها برای رسیدن به اهداف و پیشبرد برنامه هایشان بهره می برند و در اینجاست که به گفته ی وی: " قدرت جریان ها از جریان های قدرت پیشی می گیرد. (کاستلز،147:1384) در این دیدگاه که به دیدگاه خوش بینانه مشهور است، متفکران استفاده از اینترنت و شبکه های اجتماعی را باعث افزایش کنشگری و فعالیت های اجتماعی افراد می دانند، به این صورت که افراد برنامه ها و فعالیت های خود را از طریق پست الکترونیک و ایجاد گروه ها،کمپین ها و صفحات در فضای فیس بوک اعلام کرده و با گرد هم آوردن مردم در زمان و مکان مقرری، از حوزه ی  کنشگری صرفاً مجازی و منفعل، خارج شده و  به کنشگری آفلاین و حضوری می پردازند. (هارلو،2011)

در واقع، جنبش های اجتماعی جدید و از آن جمله جنبش های زیست محیطی، به طور خاصی خودشان را بروز می دهند. زمانی که فعالان، متن ها و تصاویرشان را در شبکه جهانی قرار می دهند یا اینکه از تکنولوژی های دیجیتال و ارتباطی استفاده می کنند تا به برنامه ریزی و سازماندهی فعالیت هایشان کمک کنند. (جوریس،2005)

بنابراین نقش این ابزارهای ارتباطی و به طور ویژه شبکه های اجتماعی مجازی در پیشبرد برنامه ها و کنشگری های زیست محیطی مجازی و واقعی غیر قابل انکار است.

هارلو (2011) در پژوهشی تحت عنوان "فیس بوک و جنبش عدالت طلبانه گواتمالایی آنلاینی که به حرکت آفلاین انجامید." وی با استفاده از تحلیل درون مایه ای از نظرات ارسالی به دو صفحه ی فیس بوکی مرتبط با روزن برگ (وکیل کشته شده ی گواتمالایی) و مصاحبه های صورت گرفته با صاحبان صفحه در فیس بوک و مصاحبه عمیق و تحلیل محتوا از 4 تن از رهبران جنبش فیس بوکی در مارس 2010 نهایتاً به این نتیجه رسید که فعالیت آنلاین فیس بوکی ارسال کنندگان با فراوانی زیاد موجب مشارکت آنلاین شده است و حتی حضور افراد در اعتراض های سنتی و چهره به چهره را پررنگ تر کرده است. به تعبیری دیگر یک حرکت صرفاً آنلاین و مجازی به حرکتی آفلاین و حضوری و رو در رو منجر شده است. (هارلو،2011)

اما در مقابل دیدگاه بدبینانه در این خصوص نیز وجود دارد، متفکران در این دیدگاه رسانه ها و شبکه های اجتماعی را عامل تنبلی و انزوا و دوری افراد از جریانات واقعی جوامع دانسته و از اصطلاحی تحت عنوان سستی گرایی یا از زیر کار در رفتن در این زمینه، استفاده می کنند و به طور کلی استفاده از این شبکه ها را عاملی برای کاهش کنشگری های اجتماعی ضروری و مستقیمِ افراد قلمداد می کنند. (کریستنسن،2011)

تاریخچه شکل گیری و اهداف گروه رفتگران طبیعت در ایران:

رفتگران طبیعت ایران یک گروه داوطلبانه مردمی برای پاکسازی محیط زیست ایران از زباله است. این گروه در سال 1391 به ابتکار کاظم نجاریون با راه اندازی صفحه ای در فیس بوک با شعار "ما دیگه آشغال نمی ریزیم." فعالیت خود را آغاز کرد. این گروه هم اکنون در 31 استان ایران شعبه دارد.  ایده ی اولیه ی این گروه به این شرح است که کاظم نجاریون بنیان گذار این گروه هنگام طبیعت گردی همراه با خانواده و دوستان اقدام به پاکسازی طبیعت از زباله می کرد تا این که در تاریخ 28 خرداد ماه 1391 در بازدید از دریاچه  چوت(استان مازندران) هنگام پاکسازی زباله های آن منطقه با گوشی تلفن همراه خود از زباله ها عکس گرفت و در صفحه شخصی خود در فیس بوک منتشر کرد. وی، پس از دیدن استقبال کاربران فیس بوک از این عکس ها، صفحه ای به نام "رفتگران طبیعت ایران" در فیس بوک ایجاد کرد. در چند ساعت نخست بیش از هزار کاربر این صفحه را پسند کردند و عملاً هسته اولیه این گروه شکل گرفت. این صفحه هم اکنون به گفته مؤسس آن حدود 40 هزار عضو در سراسر ایران دارد.

اما  در ادامه، اهداف این گروه عبارتند از:

1- پاکسازی مناطق آلوده به زباله 2- فرهنگ سازی درباره تمیزی محیط زیست 3- فرهنگ سازی درباره تولید کمتر زباله؛ تلاش زباله های جمع آوری شده

و فعالیت اصلی این گروه نیز: سازماندهی گروه های داوطلب مردمی برای پاکسازی محیط زیست ایران از زباله در قالب 31 گروه استانی داخل کشور. (ویکی پدیای فارسی،1393)

روش:

در این مقاله از تکنیک مصاحبه حضوری و ایمیلی به انضمام تکنیک مشاهده در گروه زیست محیطی رفتگران طبیعت در فضای مجازی و فضای واقعی، بهره گرفته شده است. حجم نمونه نیز 10 نفر از اعضای فعال و نیمه فعال این گروه زیست محیطی از سراسر کشور می باشند.

یافته ها:

  • کارکرد اصلی فضای مجازی و فیس بوک انتشار و انتقال  اخبار و اطلاعات در خصوص مسائل زیست محیطی است.
  • به دلیل تمرکز  برنامه های زیست محطی در شهرهای بزرگ، افرادی که در نقاط دوردست کشور سکونت دارند، از طریق فیس بوک در برنامه های گروه رفتگران طبیعت شرکت می کنند و کنشگری صرفاً مجازی دارند.
  • اکثر افرادی که در گره رفتگران طبیعت عضو هستند جوان بوده و دارای تحصیلات آکادمیک می باشند.
  • اکثریت غالب افرادی که در این گروه عضو هستند و در فعالیت های حضوری نیز مشارکت مستقیم دارند، مردان هستند.
  • فیس بوک به عنوان یک بسترساز و کاتالیزرو، در ایجاد هماهنگی و گردهمایی مردم برای مشارکت در برنامه های حضوری و واقیِ گروه رفتگران طبیعت، کارآیی لازم را دارد.
  • فیس بوک میزان مشارکت و کنشگری حضوری و واقعی افراد را در جریان برنامه های گروه رفتگران طبیعت مانند پاکسازی سواحل و جنگل ها، کاشت درخت، برگزاری برنامه های آموزشی و ... به طور محسوسی افزایش داده است.
  • این گروه کمبود رسانه ای مستقل در حمایت و ترویج فرهنگ زیست محیطی جامعه و مردم را از طریق بهره گیری از فیس بوک و ظرفیت ها و پتانسیل های آن در آموزش و هماهنگی مردم جهت مشارکت های حضوری، پر می کنند و در واقع از این رسانه جهت ارتقای فرهنگ زیست محیطی مردم سود می جویند.
  • این گروه برخاسته از فضای وب و اینترنت می باشد، اما فعالیت های آن صرفاً به این فضا محدود نمانده و افراد و مدیران گروه، فعالیت های خود را در فضای واقعی و به طور خودجوش و مردمی اجرا می کنند.
  • در اکثر موارد این گروه فاقد مکان و سازمان و دفتری خارج از فیس بوک بوده، اما برخلاف سایر گروه ها و کمپین های فیس بوکی دارای انسجام و پایداری بیشتری در خصوص حضور افراد جهت انجام کنشگری های زیست محیطی می باشند.
  • فعالیت های این گروه به دو دسته ی نمادین و آموزشی تقسیم می شود، فعالیت های نمادین در قالب تبلیغات و هماهنگی اعضا برای مشارکت های حضوری زیست محطی بوده و فعالیت های آموزشی و کاربردی در قالب برنامه های مشارکتی مستقیم، برگزاری کارگاه ها و همایش ها و سمینارهای مرتبط می باشد که به تبع در فضای واقعی تحقق می پذیرد که البته لازم به ذکر است که اطلاع رسانی این برنامه ها نیز از طریق شبکه ی اجتماعی فیس بوک صورت می پذیرد.
  • این گروه جزو معدود گروه های زیست محیطی مردمی در ایران محسوب می شود که دارای اعضای بی شماری از سراسر کشور بوده و حتی وجهه ی بیرونی و رسمی به خود گرفته است تا جایی که مسئولین رده بالای کشوری از جمله: رئیس جمهور، رئیس سازمان محیط زیست کشور و ... به تقدیر و تشکر از خدمات این گروه پرداخته اند.
  • اعضای این گروه از نظر میزان درآمد در اکثر موارد دارای درآمدی متوسط بوده و از نظر طبقه ی اجتماعی در حد متوسط می باشند.
  • فراگیریِ این گروه نسبت به سایر گروه ها و کمپین های فیس بوکی بیشتر است تا جایی که در 31 استان ایران دارای شعبه بوده و بیش از 40 هزار عضو دارد
  • ایده ی اولیه ی شکل گیری گروه رفتگران با این حجم گستردگی و فراگیری اولین بار از طریق فیس بوک شکل گرفت.
  • از جمله فعالیت ها و مشارکت های اساسی این گروه که از یافته ها منتج شد می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1-  اطلاع رسانی برنامه های پاکسازی و زیست محیطی 2- برگذارزی همایش های زیست محیطی 3- تشویق به عدم استفاده از کیسه های پلاستیکی و ترویج استفاده از کیسه های پارچه ای 4- تشویق برای تولید زباله ی کمتر و ارائه ی راهکار برای استفاده از مواد بازیافتی 5- اجرای فعالیت های فرهنگ سازی و برگذاری نمایشگاه ها و به طور ویژه برنامه های پاکسازی طبیعت

  • این گروه از شبکه ی اجتماعی فیس بوک به طور خاص برای اعلام و انتشار مطالب و عکس و برنامه های زیست محیطی و هماهنگی و سازماندهی افراد برای حضور در کنشگری های واقعی و رو در رو سود می جویند.

 

نتایج:

شبکه های اجتماعی مجازی، به طور ویژه فیس بوک به عنوان کاتالیزور عمل می کنند تا اهداف زیست محیطی را پیش ببرند و در مواردی حتی تبدیل به جنبش های اجتماعی مؤثر در این زمینه هم می شوند در قالب گروه ها و کمپین های زیست محیطی و به طور خاص گروه رفتگران طبیعت، که در این مقاله به آن اشاره شد. از شبکه ی اجتماعی فیس بوک در جریان هماهنگی برنامه ها و فعالیت های افراد و گروه های زیست محیطی مجازی و به طور ویژه گروه زیست محیطی رفتگران طبیعت جهت اجرا در سطوح واقعی جامعه به طور مؤثر بهره گرفته می شود. این شبکه در نهایت حساسیت عمومی مردم و مسئولین را در خصوص مشکلات و مسائل مرتبط با محیط زیست بر می انگیزد و به رسانه ای و علنی شدن این قبیل مسائل درجه ی دوم در ایران منجر شده و به تصمیم گیری و ارائه راهکارها و راه حل های کارآمد در جهت حل مشکلات و معضلات مربوطه، می انجامد.

 

 

 

یادداشت ها:

صفحه رسمی هسته اولیه گروه رفتگران طبیعت ایران در شبکه ی اجتماعی فیس بوک:

https://www.facebook.com/groups/R.T.Iran/

منابع:

فارسی:

  1. تام وب (1392) انتشار نخستین آمار کاربران ایرانی شبکه های اجتماعی، برگرفته از پایگاه فناوری اطلاعات و توسعه نرم افزاری (قابلیت دسترسی در تاریخ: 15/2/1393)

http://www.tomweb.ir/news/news.asp?id=28

  1. خبرگزاری مهر(1392) ضریب نفوذ اینترنت در ایران به 53 درصد رسید/بیشترین و کمترین کاربران اینترنت در کجا هستند، برگرفته از پایگاه خبری مهر، (قابلیت دسترسی در تاریخ: 29/10/1393)

http://www.mehrnews.com/news/2417104/

  1. کاستلز، مانوئل (1384) عصر اطلاعات، اقتصاد، جامعه و فرهنگ (جلد 1)، مترجمان: احد علیقلیان، افشین خاکباز، حسن چاووشیان. ویراستار: علی پایا، تهران، طرح نو
  2. ویکی پدیای فارسی (1393) رفتگران طبیعت ایران، برگرفته از دانشنامه ی آزاد ویکی پدیا، (قابلیت دسترسی در تاریخ:27/10/1393)

http://fa.wikipedia.org/wiki/ رفتگران_طبیعت_ایران

لاتین:

1. Christensen, Henrik Serup (2011). "Political activities on the internet: slacktivism or political participation by other means?". First Monday 16. Volume 16, Number 2 - 7 February 2011 Retrieved from: http://firstmonday.org/article/view/3336/2767

(Accessed 18 Jan 2015)

 

2. Friedland, Lewis A. Thomas Hove, Hernando Rojas. (2006). "The Networked Public Sphere", Javnost -The Public, Vol.13 2006, No.4.Pp 5-26. Retrieved from:

http://www.javnost-thepublic.org/article/pdf/2006/4/1/

(Accessed 18 Jan 2015)

 

3. Harlow, Summer (2011) Social media and social movements: Facebook and an online Guatemalan justice movement that moved offline. New media & society. Vol 14.no. 2 Pp 225-243. Retrieved from: http://www.nms.sagepub.com/content/early/2011/08/04/146144481140408

(Accessed 21 April 2014)

4. Juris. S, Jeffrey (2005) The New Digital Media an Activist Networking within Anti-corporate Globalization Movements. The Annals of the American Academy of political and social science. Vol .597 no 1. 189-208. Retrieved from:

http://www.ann.sagepub.com/content/597/1/189

(Accessed 28 March 2013)

 

«استفاده از مطالب سایت تخصصی علوم اجتماعی ایران با ذکر نام نویسنده و سایت علوم اجتماعی ایران بلا مانع است»

 

جامعه شناسی معرفت و...(دکتر تنهایی)

 

بینش جامعه شناختی" چارلز رایت میلز"

 

 

يورگن هابرماس (نقد در حوزه عمومي)

 

آناتومی جامعه ( دکتر رفیع پور)