سه شنبه, 30 آبان 1396

معرفی سایت از شبکه سوم سیما

انسان شناسی و فرهنگ

مسیر سایت

خانه نظریه های جامعه شناسی مشق نظریه های جامعه شناسی آلفرد شوتس و زیست جهان
آلفرد شوتس و زیست جهان مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
سه شنبه, 19 اسفند 1393 ساعت 23:39

 

شوتس یکی از نظریه پردازان مطرح در پدیدارشناسی است که قبل از آن بهتر است نخست به صورت بسیار مختصر به ادموند هوسرل که پدیدار شناسی را در عصر حاضر بنیان نهاد بپردازیم. ادموند هوسرل رویکرد طبیعی را سرچشمه کژ اندیشی و تحریف به شمار می آورد و معتقد است که فیلسوفان باید بتوانند رویکرد طبیعی شان را کنار یا در پرانتز ( اپوخه ) بگذارند تا آنکه بتوانند بنیادی ترین جنبه های آگاهی را کشف نمایند . هوسرل توجه به یک جهان روابط فی ما بینی یا بین الاذهانی ، یعنی جهان حیاتی ، که معنای تمامی دانش بشری در آن به وجود می آید ، را ضروری دانسته است . بدین معنا که از کار وی چنین برداشت می شود که پدیده شناسی « باید تبدیل به علم جهان حیاتی گردد » ( ریتزر ، 1377 : 330 ) به نظر وی آگاهی را نه در سر کنشگر بلکه می بایست در رابطه میان او و شناخته های جهانش جستجو نمود .که این قضیه نیز در کار آلفرد شوتس نیز ادامه می یابد. هوسرل بر آن است که در جامعه باید « میان اذهان ارتباطی باشد . » ( ورنو و وال ، 1387 : 49 ) هوسرل به نوعی به جستجو و بررسی امکان وجود یک زیست جهان بنیادین و مشترک در تفکرات و آثارش بود تا بتواند نایل شدن به حقایق جهانشمول را تسهیل و امکان پیدایش علوم عینی را ایضا فراهم نماید . ( شرت ، 1390 : 113 ) به هر روی پدیدار شناسان بر این باورند که سامان بخشیدن جهان عملا به دست کنشگران انجام می گیرد و این یک موضوع مهم در پژوهش های پدیده شناختی به حساب می آید . با این توضیحات مختصر به آلفرد شوتس می پردازیم.

آلفرد شوتس در واقع اصول فلسفی پدیدار شناسی را در جامعه شناسی پایه گذاری و قوام داد . آلفرد شوتس کارهای گوناگونی را در زمینه قلمرو های جهان اجتماعی انجام می دهد و آن ها را در چهار قلمرو تقسیم می نماید که عبارتند از قلمرو واقعیت اجتماعی مبتنی بر تجربه مستقیم ، قلمرو واقعیت اجتماعی مبتنی بر تجربه غیر مستقیم ، قلمرو اخلاف یا آیندگان و قلمرو اسلاف یا گذشتگان . شوتس بر این باور است که جهان معاصران و یا قلمرو واقعیت اجتماعی مبتنی بر تجربه غیر مستقیم از همه بیشتر قابل بررسی اجتماعی علمی است .

به هر روی در این نوشتار سعی شده است که بیشتر به جهان حیاتی و یا زیست جهان آلفرد شوتس پرداخته شود . وی مطالعات و نکاتی در باب زیست جهان دارد که در این قسمت به توضیح آن می پردازیم « مفهوم جهان حیاتی به زعم شوتس چارچوب فرهنگی از پیش تعیین شده زندگی اجتماعی و تاثیر ان بر آرا و افکار کنش های کنشگران را در بر می گیرد . از این چارچوب فرهنگی که از بیرون به ما تحمیل می شود ساخت فردی و جاری واقعیت را در بر نمی گیرد » ( ریتزر ، 1377 : 342) ، بلکه در جهت مقید ساختن کنشگران در فعالیتها و رفتارهای روزانه شان عمل می کند . چارچوب مذکور مسیرها و تفسیرهایی از جهان اجتماعی را به کنشگران ارائه می دهد که به موجب آن ایشان در موقعیت ها ی غیر تردید آمیز متمایل هستند که به الگوهای واکنش عادتی متوسل شوند .

از آن جا که جهان حیاتی ( زیست جهان ) تمامی نمونه سازیهایی را در بر می گیرد که همه تجارب ، دانش و کردار آدمیان بر آن استوار ند و کنشگران آن را همانطور که هست ( حاضر و آماده ) می پذیرند . گرچه این جهان تا حد زیادی دست به تحمیل های فرهنگی معین بر کنشگر می زند ، اما به شکل تناقض آمیزی مجوبات آزادی کنشگران را فراهم می کند . از جایی که « کنشگران مجبور نیستند در هر موقعیتی به چون چرا بپردازند بر حسب تعریف می توانند بر نمونه ها تکیه کنند و برابر با نسخه عمل رفتار نمایند ، در نتیجه این آزادی و فرصت را پیدا می کنند که در موقعیتهای خاص و بحث بر انگیز زندگیشان ، دانش و کردارشان را تعدیل کند . » ( ریتزر ، 1377 : 343 ) شوتس بر جهان روزمره تجربه زیسته تأکید می کرد، جهانی که در وهله نخست بر حضور فیزیکی ما و به همین ترتیب بر درک حسی ما از این جهان مبتنی است ، و در مرحله دوم بر مفاهیمی مبتنی است که ما برای نظم بخشیدن و تفسیر تجربه هایمان استفاده می نماییم ، یعنی مفاهیمی که همواره به شیوه ای اجتماعی ساخته می شوند. (جلائی‌پور و محمدی ،1388 : 129 )

تفسیر موقعیت بر پایه دانش کنشگر از زیست جهان اش به دست می اید . ذخیره دانش زیست جهان با تجربه موقعیت مرتبط است ، این شامل انباشتگی تجربه های واقعیات پیشین مرتبط با واقعیت و تجربه های واقعی که به تجربه زندگی و بیوگرافی می پیوندد و هر موقعیتی به کمک ذخیره دانش تعریف و اداره می شود . شوتس بر این باور است که کنشگر به واسطه شیوه زندگی اش و عناصر اصلی ذخیره دانش و آگاهی اش از زندگی جهان را می سازد . ( هابرماس ، 1987 : 128 )

جهان پدیدار شناختی به زعم شوتس در واقع حاصل برخورد متقابل میان ذهن های تفسیرگر مردم است که همیشه و بناچار در تقابل یا جدالی فی ما بین ذهن فرد و ذهن دیگران درگیر است . ( تنهایی ،1374 : 355 ) « در حقیقت مواضع تعمدی ما در قبال شخص دیگر یا همان تجربه های زنده ما از طرف مقابل است » ( جلائی پور ، محمدی ،1388 : 133 ) شاید نکته اشاره شده بالا ما را تا حدی به یاد ماکس وبر در مفهوم رابطه اجتماعی و رضایت متقابل Mutual consent نیز می اندازد چنانچه وبر معتقد است که : « معنای روابط اجتماعی می تواند از طریق رضایت متقابل ، مورد توافق قرار گیرد . این امر بدان معنا است که طرف های دخیل در مورد رفتار آتی خود ، وعده هایی ( به یکدیگر و یا به طریقی دیگر ) می دهند . پس هر یک از طرف ها انتظار دارند که به روال معمول و تا جائی که خود به طور عقلانی رفتار می کنند ، طرف دیگر نیز رفتار خود را مطابق با معنای توافق و به گونه ای که وی – طرف اول – آن را می فهمد ، جهت گیری کند . » ( وبر ، 1381 : 81 )

به هر روی بنا بر گمان شوتس هر نوع فهم واقعی طرف مقابل ، از شرح ها ، تفسیرها و برداشتهای استوار بر تجربه زیسته مشاهده گر صورت می گیرد . ارتباط ذهنی ما را در مسائل به دید مشترک و واحدی می رساند و هر کس خود را با سایر نظرات و برداشت‌ها هماهنگ و سازگار می کند ، زیرا که اگر در موضع خود باقی بمانیم نمی توانیم در تمامی جهات مسأله را درک و فهم کنیم. به همین دلیل ارتباطی ، به‌ نحوی قرار می گیریم که مسأله را به‌صورت همه‌جانبه و از جهات مختلف بفهمیم و در فهم و درکی که دیگران از آن دارند شرکت بجوییم. این مبنای زندگی مشترک و شعور عامی است که بر جامعه حاکم است. (توسلی ، 1380 : 356 ) در آخر نیز با اشاره ای به نظریات موریس مرلوپنتی و البته به طور ویژه در مورد زیست جهان و یا عالم حیات به این بحث خاتمه می دهیم.

 

موریس مرلوپونتی نیز بر این باور است که در جامعه می باسیت اشتراک بین الاذهانی شکل گیرد که همین اشتراک به نوبه خود اساس زندگی فرهنگی و تاریخی انسانها را می سازد و کلیه بخشهای محیطی که برای شکل گیری زیست جهان ( عالم حیات ) لازم است توسط من و دیگران قابل حصول است ، وی معتقد است که جهان اجتماعی همان چیزی نیست که ما آن را انجام می دهیم ، بلکه دنیای اجتماعی در بافت روابط اجتماعی ما و به صورت جمعی شکل می گیرد و عادت های ما ، همان عادت های جمعی یک فرهنگ و یا خرده فرهنگ مشترک هستند . ( الیوت و ترنر ، 1390 : 71 ) تلاش مرلوپونتی بر آن است که به نوعی نشان دهد که زیست جهان به صورت اشتراکی شکل می گیرد که ما را تا اندازه ای به یاد جهان اشتراکی هایدگر نیز می اندازد هایدگر معتقد است که : « جهان ما جهانی است که بر حسب نسبتهای ما با دیگران توصیف پذیر است » ( سجویک ، 1390 : 195 ) به هر تقدیر در واقع زیست جهان ( عالم حیات ) به زعم مرلوپونتی ، جهانی است که در آن متولد می شویم « مرتبه ای از زندگی بشری که بر داشتهای مشابه و مشترک را در اذهان ایجاد می کند و پدیده ها را فهم پذیر ساخته ، به آدمیان امکان می دهد روابط و کنشهای متقابل خویش را شکل بخشد .» (پیراوی ونک ،1389 : 120 )

 

نویسنده : آرمین عرب کارشناسی ارشد جامعه شناسی دانشگاه علامه

 

منابع

ورنو، روژه و وال، ژان .(1387) نگاهی به پدیدار شناسی و فلسفه های هست بودن ، ترجمه یحی مهدوی ، تهران ، خوارزمی ، چاپ دوم

جلائی پور ، حمید رضا و محمدی ، جمال .(1388) نظریه های متاخر جامعه شناسی ، تهران ، نشر نی ، چاپ دوم

شرت ، ایون .(1390) فلسفه علوم اجتماعی قاره ای ، ترجمه هادی جلیلی ، تهران ، نشر نی ، چاپ دوم

ریتزر،جرج.(1377)،نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر،ترجمه محسن ثلاثی،تهران ، انتشارات علمی ، چاپ سوم

سجویک ، پیتر .(1390)، دکارت تا دریدا ، ترجمه محمد رضا آخوند زاده ، تهران ، نشر نی ،چاپ دوم

پیراوی ونک ، مرضیه .(1389) پدیدار شناسی نزد مرلو پونتی ، تهران ، نشر پرسش ، چاپ اول

الیوت ، آنتونی و ترنر ، برایان (1390 )برداشت هایی در نظریه اجتماعی معاصر ، ترجمه فرهنگ ارشاد ، تهران ، جامعه شناسان ، چاپ اول

وبر ، ماکس .(1381) ، مفاهیم اساسی جامعه شناسی ، ترجمه احمد صدارتی،تهران ، نشر مرکز ،چاپ پنجم

توسلی،غلامعباس. (1380) ، ‌نظریه های جامعه شناسی،تهران،انتشارات سمت،چاپ هشتم

تنهایی ، حسین ابوالحسن .(1374) در آمدی بر مکاتب و نظریه های جامعه شناسی ، گناباد، نشر مرندیز ،چاپ دوم

Habermas ,Jurgen .(1987) , The Theory of Communicative Action Vol2 , Lifeworld and System : A Critique of Functionalist Reason . Boston : beacon press.

 

« شما هم می توانید نویسنده سایت علوم اجتماعی ایران باشید»

 

جامعه شناسی معرفت و...(دکتر تنهایی)

 

بینش جامعه شناختی" چارلز رایت میلز"

 

 

يورگن هابرماس (نقد در حوزه عمومي)

 

آناتومی جامعه ( دکتر رفیع پور)