سه شنبه, 30 آبان 1396

معرفی سایت از شبکه سوم سیما

انسان شناسی و فرهنگ

مسیر سایت

خانه بیوگرافی اندیشمندان نظریه پردازان کلاسیک زندگینامه مختصری از دورکیم
زندگینامه مختصری از دورکیم مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
یکشنبه, 16 بهمن 1390 ساعت 10:27

اميل دورکيم يکي از پايه گذاران دانش جامعه شناسي  فرانسه در سال 1858 در شهر اپينال در جنوب شرق فرانسه زاده شد. تحصيلات متوسط را در دبيرستان« لوئي گراند » به پايان رساند و در سن 21 سالگي وارد دانشسراي عالي شد و سه سال بعد دانشسرا را تمام کرد و در رشته فلسفه فارغ التحصيل شد. سپس در آزمون آگرگاسيون شرکت کرد و بعد در چند دبيرستان مشغول تدريس شد. از همين هنگام بررسي هاي جامعه شناسي خود را آغاز کرد و...

نویسندگان: خانم زیبا شکارچی ( ک ارشد پژوهش اجتماعی) و محمّد رحیمی ( ک ارشد جامعه شناسی)

15آوريل 1858 دورکيم  جامعه شناس فرانسوی  در شهر اپينال (Epinal) ایالت لورن (Lorraine) واقع در شرق فرانسه درخانواده اي از روحانيون يهودي زاده شد.
در 1882 -1879 دانشجوي دانشرايعالي (ENS) و در آزمون دبيری فلسفه پذيرفته شد.
در 1884-1882 در دبيرستان سانس (Sens) تدريس کرد و در عين حال رساله دکتراي خود را تحت عنوان «فردگرايي و جامعه گرايي» يا عنوان بعدي آن « فرد و جامعه» با راهنمايي بوترو (E.Boutroux) آماده کرد .  او با آثار کنت و اسپنسر و اقتصاددانان آلمانی آشنا شد و در دانشگاه  سوربن درسهاي ريبو (Ribot) راجع به روانشناسي به گونه آزمايشي شرکت کرد و نخستين مقاله های خود را درباره فوي يه (Fouillee) و شه فل (Schaeffle) منتشر نمود.
در 1887    در دانشگاه« بردو» تدريس « علم الاجتماع و اصول آموزش و پرورش» را به عهده گرفت.
در 1892     از رساله دکتراي خود با عنوان جديد «تقسيم کار اجتماعي» دفاع کرد و اثري را به نام «خدمات مونتسکيو  به علم الاجتماع» به چاپ رساند.
در 1894 کتاب « قواعد روش جامعه شناسی » را در « مجله فلسفی » منتشر کرد .
در 1902-1896    نام کرسي درس او به «کرسي جامعه شناسي» مبدل شد و کتاب «خودکشي» را به چاپ رساند  (1897) و « سالنامه جامعه شناسي» را در سال 1898 بنیاد نهاد.
در 1902    تدريس «درس علم تربيت» را در سوربن به عهده گرفت و اوقات خود را وقف اداره «سالنامه جامعه شناسي» کرد.
در 1911    براي «فرهنگ جديد علوم تربيتي و آموزش ابتدايي» دو مقاله نوشت.
در 1912    کتاب « صورت هاي نخستين زندگي ديني»  را چاپ کرد .
در 1913    کرسي درس او در سوربن به کرسي «دانش تربيت و جامعه شناسي» تغيير نام يافت.
در 1916    پسرش در جنگ کشته شد و پدر را سخت آزرد
در 15 نوامبر    1917     دورکیم  درگذشت.

اميل دورکيم
اميل دورکيم يکي از پايه گذاران دانش جامعه شناسي  فرانسه در سال 1858 در شهر اپينال در جنوب شرق فرانسه زاده شد. تحصيلات متوسط را در دبيرستان« لوئي گراند » به پايان رساند و در سن 21 سالگي وارد دانشسراي عالي شد و سه سال بعد دانشسرا را تمام کرد و در رشته فلسفه فارغ التحصيل شد. سپس در آزمون آگرگاسيون شرکت کرد و بعد در چند دبيرستان مشغول تدريس شد. از همين هنگام بررسي هاي جامعه شناسي خود را آغاز کرد و ضمناً در ادبيات هم به تحصيل پرداخت و در سال 1893 به اخذ درجه  دکتري نائل آمد.
دورکيم کارش را در شهر بردو با آموزش و پرورش آغار کرد و يادداشت هايي در اين زمينه نوشت که بخشي از آنها چاپ شد و سبب ناموري اوگرديد ،درنتیجه از آن پس دردانشسراي عالي پاريس تدريس کرد. يادداشت ها و نوشته ها چاپ شده و چاپ نشده  او توجهش را نسبت به آموزش و پرورش به خوبي نشان مي دهد.
در سال 1896 استاد کرسي علوم اجتماعي و در سال 1902 در دانشگاه سوربن به استادي آموزش و پرورش برگزيده شد و از اين تاريخ به بعد جامعه شناسي و آموزش و پرورش را باهم تدريس مي کرد و اين کار تا پايان عمرش دوام يافت.
از ديدگاه تاريخي نخستين پژوهشی که دورکيم به آن پرداخت موضوع تقسیم کار اجتماعي بود. در اين زمينه رساله اي در سال 1893 نوشت و به دانشگاه سوربن تسليم کرد و به واسطه ي همين رساله به اخذ درجه دکتري از آن دانشگاه نائل آمد. دورکيم بررسي هاي اجتماعي را پی گرفت و روش ويژه خود را در پژوهش دنبال کرد.
بر اثر انتشار عقايد اجتماعي دورکيم، گروه بسياري از فيلسوفان، تاريخ نويسان، اقتصاددانان به همکاري با او علاقه مند شدند. دورکيم با عده بسياري از دانشمندان و اهل پژوهش و بررسي که با او موافق يا مخالف بودند آشنا شد و با قدرت قلم و سخنوري که داشت بر عقايد مخالفين خود چيره گشت.
در سال 1896 سالنامه جامعه شناسي را منتشر کرد. اين سالنامه کارنامه  مهمترين نحله مکتب جامعه شناسان فرانسه است که حتي پس از دورکيم زير نظر شاگرد او مارسل موس اداره مي شد.
دورکيم پيرو دانشمنداني چون آگوست کنت، سن سيمون و کندورسه بود و در نوشته هاي خود از اسپنسر نام ميبرد ولي پيروي دورکيم از آنها مانند پيروي شاگرد از استاد نبود بلکه آراء و نظريات آنها را با کم و کاست کردن و با تغيير شکل جزئي مي پذيرفت و بيان مي کرد.
در سال 1915 در جنگ جهاني اول پسر خود را از دست داد. مرگ فرزند در روحيه ي دورکيم تأثير زيادي گذاشت  و در حال  او دگرگونی  بزرگي پديد آورد که تحمل آن برايش دشوار بود. سرانجام در سال 1917 دو سال بعد از مرگ پسرش در سن 59 سالگي درگذشت.

روش پژوهش های دورکيم :
دورکیم با تایید این مطلب که در تحقیق اجتماعی باید تصورات و احکام پیش ساخته یا داوری ها را از خود دور کرد، قدم در راه متفکرانی چون بیکن و دکارت می گذارد؛ همان گونه که خود صریحا اظهارمی دارد : " جامعه شناسی باید خود را از بند بدیهیات نادرستی که بر ذهن عامه مردم تسلط یافته آزاد کند یوغ این مقولات تجربی را که بر اثر عادت کهنه گاهی کشنده است از هم بگسلد" . هدف اصلی جامعه شناس شهیر فرانسوی در این اثر، دعوت پژوهشگر به بی طرفی علمی و احتراز از آمیختن عقاید رایج و عواطف شخصی با واقعیات اجتماعی و متقاعدکردن پژوهشگر به لزوم توام سازی تجربه و تعقل می باشد.
اثبات علم بودن جامعه شناسی و آزاد ساختن آن از قیمومیت فلسفه و روان شناسی، دغدغه اصلی او در این کتاب است. البته اعلام استقلال موضوع و روش این دانش جدید توسط وی را می توان انگیزه مهمی در پیدایش این اثر به حساب آورد.
دورکيم که از مونتسکيو وسن سيمون و اگوست کنت پيروي مي کرد ، عقيده داشت بايد اول جامعه را شناخت و از آن تعريف هاي درستي بدست داد و بعد در زمينه ي امور اجتماعي اظهار نظر نمود. اين شناسايي هم شناخت عقلي و برهاني و هم شناخت علمي است .  اگر درباره يک امر اجتماعي فقط به عمل بپردازيم بنده ي عمل مي شويم و از درک حقيقت هاي علمي بي نصيب مي مانيم . از اين روي بايد در آغاز امور اجتماعي را بشناسيم و سپس عمل کنيم. يعني در شروع کار بايد نظر داد و بعد دست به عمل زد ، به سخن ديگر از راه علم بايد به عمل رسيد.
دورکيم مي گويد :"در امور اجتمـاعي رعايت جانب عمل بسيار ضرورت دارد و تنها  به جامعه شناسي نظري نمي توان اکتفا کرد". اين باورها از کتاب «قواعد روش جامعه شناسي» او به خوبي مستفاد ميشود. به باور او عمل و نظر مکمل يکديگرند. او مي گويد: در پژوهش بايد چند نکته را در نظر داشت تا نتيجه مطلوب به دست آيد. از جمله بايد بررسي ها و دانستگي هاي قبلي و باورها و عقايد شخصي را کنار گذاشت زيرا اينگونه سليقه ها و انديشه ها بيشتر ساخته و پرداخته ي ذهن ناسنجيده و آگاهي هاي سطحي است و موجب  نادرستي و اشتباه پژوهنده مي گردد. در مشاهده و پژوهش بايد همه گرايش ها و نظرهاي شخصي را کنار گذاشت و هر چه بيشتر به تجربه و آزمايش روي آورد.
دورکيم دراين زمينه چند قاعده ي اساسي به دست مي دهد:          
1) امور اجتماعي را بايد در شمار امور مادي بناميم و براي بررسي آن به مشاهده و پژوهش بپردازيم. مشاهده ي مستقيم آن است که خود ناظر رويدادها باشيم و مشاهده غير مستقيم آن است که از تاريخ بياموزيم و مطلب به دست آوريم مانند آثار و ادبيات و فرهنگ عامه و حقوق و مقررات و قانون و در روش مستقيم باید ازپرسش و پرسشنامه ، آمار و اندازه گيري بهره گيريم.
2) نا آگاهي و ناداني خود را نسبت به موضوع و کاري که مي خواهيم در مورد آن پژوهش کنيم بپذيريم.
3) جستارهاي مورد پژوهش را باید محدود کنيم و ببينيم چه رويدادهايي بر آن گذشته واکنون  فرآیندها به چه سيمايي درآمده اند؟
4) اموراجتماعي به هم پيوسته و درهم پيچيده اند . براي آسان شدن کار بايد اين امور را از هم جدا کنيم و به بخش هاي اقتصادی، اجتماعي، هنري، فکري، علمي، طبيعي، ديني، سياسي و مانند اينها تقسيم کنيم . در حالي که در حقيقت چنين نيست ، بلکه همه ي آنها کنش و واکنش و تأثير و تأثر متقابل دارند و ما تنها براي مصلحت علمي است که آنها را از يکديگر جدا مي نماييم . بنابراين دورکيم براي پژوهش سه روش پيشنهاد مي کند :    
1) روش مقايسه تاريخي  
2) روش نژاد شناسي و اختلاف اقوام
3) روش آماري
روش هايي که دورکيم پيشنهادکرده بدون شک بهترين روش پژوهشي است که تا کنون نشان داده شده و خود او در هر يک از کتاب هايش يکي از روش هاي بالا را به کار بسته است . به طور مثال در نوشتن کتاب خودکشي از روش آماري استفاده کرده است ودر نوشتنِ کتابِ جامعه شناسيِ آموزش و پرورش از روش تاريخي استفاده نمود. ولي در کتاب "صورت هاي نخستين زندگي ديني" از روش نژادشناسي پيروي کرد. يعني قوم هاي گوناگون نخستين را مورد پژوهش قرار داد و نهادها و امور اجتماعي آنها را با جامعه هايي که تطور و تحول بيشتري يافته اند مقايسه نمود؛ بنابر اين او از روش نژادشناسي (اتنولوژي) استفاده نموده است.
در روشِ پژوهشيِ دورکيم به خوبي نمايان است که او در ابتداي امر به ویژه  به امور مادي نظر داشته است. کتاب « قواعد روش جامعه شناسي» و کتاب «تقسيم کار اجتماعي» اين معني را بيان مي کند. بعدها توجه دورکيم به امور معنوي معطوف گشت وعوامل معنوي را داراي تأثير قطعي در اجتماعات دانست . اين مطالب در کتاب « صورت هاي نخستین زندگي ديني»  به خوبي ديده مي شود ولي بايد گفت که دورکيم نه مادي مذهب صرف بوده است و نه نظر کساني که او را داراي يکي از اين دو جنبه مي دانند درست مي انگاشت .دورکيم در پژوهش هاي خود از فلسفه به کلي روي گردان نيست و به بحث در جامعه شناسي يعني بحث اخلاقي که با فلسفه ارتباط نزديک داشته توجه ويژه اي نمود و خواسته است که براي عمل مردم راه هايي پيدا کند . چيزي را که بايد در روش پژوهش دورکيم بيان کرد اين است که از صدور احکام تحقيقي خودداري کرده است و در پژوهش هايِ اخلاقيِ او جنبه هاي استنتاجـي و فلسفي کمتر دیده می شود و در عين حال از فلسفه پردازي بر کنار نمانده و درباره ي تکوين عقل و وجدان و امثال اين امور عقيده ي شخص خود را ابراز داشته است و بدين سان فلسفه اي را که مبني بر نتايج پژوهش هاي اجتماعي باشد بوجود آورد و نگره هاي همگاني اظهار کرده است.

تقسيم کار  اجتماعي :
يکى از مهم‌ترين نظريه‌هاى دورکيم مربوط به تقسيم کار اجتماعي است. دورکيم مي گويد همه کس تصديق دارد که انسان معمولاً کسي را دوست مي دارد که با او همانندی و تشابه داشته باشد اما عکس آن نيز گاهي اتفاق مي افتد و شخص به کسي متمايل ميشود که در انديشه و احساسات با او اختلاف دارد. دورکيم از قول ارسطو مي گويد : برخي از دانشمندان علت دوستي و مهربانی را در همانندي مي دانند.
دورکيم در بيانِ عقايدِ دانشمندانِ اخلاق اظهار نظر مي کند که علت اختلاف در عقايد دانشمندان اين است که هر دو موضوع (همانندي و ناهمانندي) در طبيعت وجود دارد و هر دو ممکن است سبب تمايل و جذب محبت شوند ولي هرگونه ناهمانندي و تفاوت سبب الفت و جذبه نمي شود. انديشه هاي ظريف, رفتار خشک و نامطلوب را پسند نمي کنند بنابر اين اختلاف و تفاوتي که ممکن است سبب دوستي و يگانگي و مهرباني شود از نوع مخصوصي خواهد بود و آن تفاوتي است که مکمل همديگر باشند و از جمع و توافق آن دو، واحد کاملي تشکيل شود.
دورکيم مي گويد: هر اندازه انسان کامل باشد باز هم نقصي در خود احساس مي کند. از اين روي انسان هميشه مايل است دوست و همنشين او صفتي را دارا باشد که او فاقد آن است. اين حقيقت سبب شده که میان مردم, اتحاديه ها تشکيل شود و در آن هر شخص به وظيفه و شغلي که مناسب حال او است اشتغال جويد. سرانجام تنوع در مشاغل و تقسيم کار است که روابط دوستي و الفت و يگانگي و تعاون و همبستگي را ميان افراد پديد مي آورد.
دورکيم رابطه ي زناشويي و رابطه ي ميان زنان و مردان را مثال بارزي براي تقسيم کار مي داند و مي گويد اين دو بر اثر يک تفاوت و بي شباهتي با هم متحد و نزديک مي شوند و علت اينکه اين دو با ميل و غريزه همديگر را جستجو مي کنند همان تفاوت است و اين تفاوت از نوع تفاوتي است که وقتي پهلوي هم قرار بگيرند همديگر را کامل مي کنند.
دورکیم درکتاب تقسیم کار اجتماعی معتقد است که تقسیم کار با شروع جامعه وجامعه نیز با شروع زندگی اجتماعی انسان آغاز می شود .بنابراین تقسیم کار نتیجه پیشرفت سازمان اجتماعی جدید ویا فرد ومنطق بشرنیست به اعتقاد دورکیم تقسیم کار درعین اینکه یک قانون طبیعی است  یک قاعده اخلاقی نیز می باشد ومی تواند ملاک قضاوتی برای درجه کمال انسانی باشد .او وظیفه تقسیم کار را ایجاد احساس وابستگی وهمبستگی میان دو یا چند تن می داند و زندگی زناشویی را مثال روشن این همبستگی و دوستی  معرفی می کند .
نخستين کار عملي دورکيم،کتاب تقسيم کاراوست و هدف او تشريح فلسفه ي اخلاق سنتي بود . از ديد او ، مسائل مربوط به اخلاق از راه بررسي تجربي صورت هاي گوناگون قواعد اخلاقي موجود در جامعه هاي انساني مختلف حل مي شود نه استنتاج آيين هاي اخلاقـي از اصـول پيشين ، چون دورکيم اين روش را بيـهـوده مي دانـد . از نظـر او «واقعيت هاي اخلاقي » مانند پديده هاي ديگر قاعده هاي عملي هستند که به وسيله ي برخي مشخصات متمايز مي توان آنها را شناسايي کرد . پس بايد جستجو، مشاهده ، طبقه بندي و توصيف آنها براي قانون هاي معيني که آنها را روشن مي سازد ممکن باشد.
دورکيم نتيجه مي گيرد که ريشه ي قواعد اخلاقي در شرايط اجتماعي زندگي است و صورت هايي از اخلاقيات که مناسب يک جامعه هستند براي جامعه ي ديگر به هيچ روي مناسب نيستند. بررسي علمي رفتار اخلاقي تا اندازه اي مي تواند اين شرايط را نشان دهد.
نظر ديگري که دورکيم درآن ترديد کرد نظري بود که به وسيله ي آگوست کنت بيان شده بود و به موجب آن : همبستگي اجتماعي هميشه ودر همه جا وجود دارد و قبول عام يافته و يگانگي اعتقاد اخلاقي را ضروري مي سازد .« پيامد چنين نظري  اين است که ناتوان شدن اين قبول عام، سبب از ميان رفتن اين انسجام احتماعي مي شود. اين نتيجه گیری دقيقا" همان نتيجه اي است که انديشمندانِ سياسيِ محافظه کار به آن مي رسند و به باور دورکيم اين يکي از مسائلي است که ما عنصرهاي ارتجاعي بارزي را در فلسفه ي مترقي آگوست کنت مي يابيم.» (گیدنز،18:1363).

كتاب خود كشي
دومين اثر دورکيم تحت عنوان "خودکشي"، الگوئى از تحقيق تجربى در جامعهٔ معاصر ماست و هنوز به‌عنوان بهترين مطالعات کلاسيک دربارهٔ خودکشى به شمار مى‌رود. دورکيم سعى کرده است که نشان دهد پديدهٔ خودکشى به حد اعلاى درجه، جنبهٔ اجتماعى دارد و همان مفهوم همبستگى اجتماعى است. به‌عبارت ديگر دورکيم کوشيده است نشان دهد که خودکشى تابعى از پيوندهاى اجتماعى است. وی در پژوهش خود در آن كتاب از روش هاي آماري استفاده نمود. پس از چاپ كتاب نامبرده گروهي از دانشمندان بر آن شدند كه با كاربرد روش هاي ديگر، اشتباه ها و لغزش هاي دوركيم را رفع كنند و به تكميل آن بپردازند .
پيش از دورکيم نگره هاي رواني بسياري از سوي دانشمندان ابزار شده بود ، نگره هايي که علت خودکشي را در حالتهای رواني و نفساني مي دانستند مثل ناکامي در عشق و فقر و بيکاري يا علل ديگر, اما دورکيم با استحکام و دقت بيشتري به پژوهش پرداخت (گيدنز، 1376: 744)
او خودکشي را يک امر اجتماعي مي داند نه يک امر شخصي و نفساني, بنابراين تمام توضيحات و دلايل دانشمندان قبلي را رد نموده است و معتقد است که علت خودکشي سست شدن روابط و علايق اجتماعي است. هرچه فرد بيشتر به گروه پيوسته باشد گرایشش به خودکشي کمتر است. هنگامي که دورکيم آمارهای خودکشي را با هم مقايسه  مي کرد به دستاوردهاي زير مي رسيد.
خودکشي در شهر بيشتر از روستا است.
خودکشي در ميان بي همسران بيشتر از همسرداران است.
خودکشي نزد همسر داراني که فرزند کمتر دارند بيشتر از همسر داراني است که فرزند بيشتري دارند.
خودکشي در بين آزاد انديشان و بي دينان بيشتر از مؤمن ها و متدين ها است و در بين پروتستانها بيش از کاتوليک ها و در بين کاتوليک ها بيش از يهوديان باورمند به دين موسي است .
دورکيم مي گويد امور اخلاقي هم در خودکشي مؤثر است مانند همدردي و احساسات اجتماعي. کسي که اجتماعي است کمتر انديشه خودکشي را در سر مي پروراند تا کسي که از مردم گريزان است.بنابراين دورکيم بوسيله عامل هاي اجتماعي و گرايش هاي اجتماعي خودکشي را تببين مي کند.
او در انواع خودکشي ها بررسي کرده است. يک نوع خودکشي را مبني بر نوع پروري و يا نوع دوستي ميداند و آن موقعيتی است که فرد در راه جامعه، خود را فدا مي کند و جان خود را از دست مي دهد. عقيده دورکيم بر اين است که اين گونه خودکشي حد اعلاي دلبستگي و پيوستگي فرد به جامعه است. در اينجا فرد وجود خود را در وجود جامعه مي پندارد و خود را در آن محو مي نمايد.دورکيم کوشش کرده است که نشان دهد پديده خودکشي به حد اعلاي درجه, جنبه اجتماعي دارد و همان مفهوم همبستگي اجتماعي است.به عبارت ديگر دورکيم کوشيده است نشان دهد که خودکشي تابعي از پيوندهاي اجتماعي است.ميزان خودکشي باشرايط و موقعيتهاي مختلف اجتماعي رابطه دارد. او نه تنها رابطه منطقي ميان ميزان خودکشي و عواملي از قبيل : جنس , سن, دين, تأهل, سياست, جنگ و اقتصاد را بيان مي کند بلکه به بررسي ميزان خودکشي که رابطه مستقيمي با وابستگي يا عدم وابستگي فرد به جامعه و گروه دارد نيز مي پردازد.
دورکيم سه نوع خودکشي را از هم تفکيک ميکند :
1- خودکشي خودخواهانه
2- خودکشی دگرخواهانه
3- خودکشي ناشي از نابساماني اجتماعي (يا اختلال رواني) به اين معني که اگر ميزان بستگي و روابط اجتماعي خيلي کم شود ، خودکشی «خودخواهانه »وقوع می یابد . اگر میزان همبستگی اجتماعی خیلی زياد باشد. منجر به خودکشي دگرخواهانه خواهد شد. زمينه ديگر خودکشي که به هنجارهاي اجتماعي بر مي گردد بر اثر هرج و مرج هنجاري و رها شدن عنان فرد از مقررات و آداب و رسوم جامعه است که آن را «آنومي» (بي هنجاري) مي خوانند و منجر به خودکشي نوع سوم مي شود (قرایی مقدم،71:1374).
دورکيم نخستين جامعه شناسي است که به طور جدي کوشش کرد.روشهاي علوم طبيعي و به ويژه بهره گرفتن از تحليلها و روشهاي آماري را در علوم اجتماعي به کار برد. مي توان گفت که وي اثبات  اگوست کنت را به حد اعلاي تجربه گرايي و علم گرايي رساند. وي از اين راه توانست بزرگترين پژوهش علمي را با به کاربستن آمار و تحليل هاي آماري در سده نوزدهم پيرامون «خودکشي» انجام دهد.
سعي دورکيم بر اين بود که به پژوهش هاي اجتماعي رنگ علمي به شوه ي رايج و مفهوم متداول آن هنگام بدهد و براساس روش عيني و آماري، شروع به گردآوري داده ها نمود. در واقع اين کاري بسيار جالب توجه بود که دورکيم انجام داد. يعني گردآوري آمار، داده ها و اطلاعات کمّي گوناگون که در آن زمان پيرامون خودکشي وجود داشت.

قواعد روش جامعه شناختی
جامعه‌شناسی قبل از دورکیم کم و بیش منحصرا به جای اشیا به تحقیق در مفاهیم و معانی پرداخته بود. با اینکه کنت پدیده‌های اجتماعی را واقعیت‌های طبیعی اعلام کرده بود و گفته بود که این واقعیت‌ها قوانین طبیعی است و از اینجا شی بودن آنها را تصدیق کرده بود اما وقتی از این کلیات فلسفی فراتر رفته و خواسته بود اصل خود را به کار بندد، تنها تصورات را موضوع مطالعات خود قرار داد. در واقع مایه اصلی جامعه‌شناسی کنت پیشرفت بشریت در زمان و تحقق طبیعت بشر است. بنابراین در صورتی می‌توانیم این تحول را موضوع تحقیق قرار دهیم که آن را به عنوان نظری و ذهنی مطرح کنیم نه به عنوان شی. اصلا ترقی بشریتی در کار نیست. آنچه هست و مشاهده آن میسر است اجتماعات جزئی است که پدید می‌آید و رشد و توسعه می‌یابد و جدا از یکدیگر از میان می‌رود (ریتزر،42:1373).
اسپنسر مفهوم مذکور را رها می‌کند اما در عوض مفهوم دیگری را به جایش می‌گذارد که به همین طریق ساخته شده است. وی به جای اینکه بشریت را موضوع علم‌الاجتماع بداند اجتماعات را موضوع این علم قرار می‌دهد؛ منتهی بی‌درنگ از این اجتماعات تعریفی می‌کند که موضوع مورد بحث او را از میان می‌برد؛ یعنی مفهومی ساخته و پرداخته را که در ذهن دارد جانشین آن می‌سازد. اسپنسر این قضیه را بدیهی می‌شمارد که جامعه هنگامی وجود دارد که مشارکت بر پدیده‌ی در کنار هم بودن افزوده گردد. سپس اجتماعات را از روی نوع مشارکتی که در آنها جریان دارد به دو دسته تقسیم می‌کند. نوعی مشارکت غیرارادی است و نوع دیگر هشیارانه و به این ترتیب اجتماعات را به دو دسته صنعتی و نظامی تقسیم می‌کند.(همان؛ 44) چنین ادعایی از لحاظ علمی در صورتی حق است که تمام تظاهرات حیات جمعی را از مد نظر گذرانیده و نشان داده باشیم که اینها صورت‌های گوناگون مشارکت است. به این ترتیب جامعه تعریف نشده است تنها تصور آقای اسپنسر از جامعه تعریف شده است. از این رو گرچه وانمود می‌کند که به شیوه تجربی گام بر‌می‌دارد اما چون واقعیت‌هایی که در جامعه‌شناسی او فراهم آمده است بیشتر از وصف و تبیین اشیا، صورت تحلیل مفاهیم را دارد پس ظاهرا منظور او از ذکر واقعیت‌ها در اینجا موجه و مبرهن ساختن نظر شخصی است.(همان؛ 45)
شی بودن واقعیت‌های اجتماعی
هدف دورکیم اثبات این قضیه است که ایجاد یک علم عینی مانند الگوی علوم دیگر درباره‌ی واقعیت اجتماعی امکان‌پذیر است و چنین علمی باید وجود داشته باشد. برای وجود جامعه‌شناسی دو چیز لازم است: از یک سو، لازم است که موضوع این علم موضوعی خاص، یعنی از موضوع‌های علوم دیگر متمایز باشد. از سوی دیگر، لازم است که این موضوع به نحوی همانند با پدیده‌هایی که موضوع علوم دیگرند مشاهده و تبیین شود. شرط اول به این بیان می‌انجامد که خصیصه‌ی واقعیت اجتماعی آن است که اجباری بر افراد وارد می‌کند. شرط دوم با این عبارت بیان می‌شود که واقعیت‌های اجتماعی را باید در حکم اشیاء واقعی در نظر گرفت (آرون،411:1382). چرا دورکیم می‌خواهد واقعیت‌های اجتماعی را مانند شیء در نظر بگیرد؟ نقطه عزیمت دورکیم این است که ما، به معنای دقیق و علمی کلمه، نمی‌دانیم که واقعیت‌های اجتماعی پیرامون ما، واقعیت‌هایی که ما در بطن آنها به سر می‌بریم، یا حتی، با آنها زندگی می‌کنیم، چیستند. این بدان معنا نیست که ما از این مفاهیم تصوری نداشته باشیم. برعکس، ما تصوری از اینها داریم، اما تصوری مبهم و درست به خاطر همین تصور مبهم و نامتمایز است که باید پدیده‌های اجتماعی را در حکم اشیای واقعی در نظر گرفت، یعنی باید خود را از پیش‌داوری‌ها و مفاهیم قبلی که فلج‌کننده‌ی ادراک علمی‌اند رها کرد. باید پدیده‌های اجتماعی را از بیرون مشاهده کرد، و آنها را درست به همان نحوی که پدیده‌های طبیعی کشف می‌شوند کشف کرد. اشیاء همه‌ی آن چیزهای داده شده، همه‌ی آن چیزهایی است که در برابر مشاهده‌ی ما قرار دارد یا ما ناگزیر از مشاهده‌ی آنیم.
به نظر دورکیم همچنانکه موضوع فیزیک، اجسام آنچنانکه هست می‌باشد و نه تصوری که مردم از آنها دارند، موضوع علم اخلاق هم خود این قواعد است نه نظری کلی و اجمالی که ما از آنها داریم. در علم اقتصاد هم به گفته استوارت میل، موضوع علم واقعیت‌های اجتماعی است که مخصوصا یا منحصرا در کسب ثروت پدید می‌آید. (دورکیم؛ 1368: 47) «پدیده‌های اجتماعی، شی است و باید با آنها همانند اشیا رفتار کرد. باید درباره پدیده‌های اجتماعی آنچنانکه هستند و جدا از موجودات خودآگاهی که آنها را به تصور خود در می‌آورند اندیشید. باید این پدیده‌ها را از بیرون و مانند اشیا بیرونی مطالعه کرد؛ زیرا با این کیفیت است که پدیده‌های مذکور بر ما معلوم می‌شود. هرگز نباید از پیش عمل یا نهادی را قراردادی فرض کرد. اغلب می‌بینیم که ظاهرا ارادی‌ترین واقعیت‌ها بر اثر مشاهده دقیق‌تر ثبات و نظمی از خود نشان می‌دهد که خود نشانه عینی بودن آنهاست. در واقع نشانه مهم شی این است که با حکم اراده نمی‌توان آن را تغییر داد. منظور این نیست که شی در قبال هر گونه تغییری عایق است، مقصود این است که برای دگرگون ساختن آن کافی نیست و باید کوشش کمابیش رنج‌آوری به خرج داد تا بر این ایستادگی فائق شد.» (همان؛ 51) «اصلاحی که باید در جامعه‌شناسی به عمل آید از هر لحاظ عین اصلاحی است که در روان‌شناسی صورت گرفته است. همچنانکه کنت و اسپنسر اظهار می‌دارند که واقعیت‌های اجتماعی واقعیت‌های طبیعی است ولی آنها را اشیا نمی‌شمارند، نحله‌های تجربی هم سالیان دراز به طبیعی بودن پدیده‌های روانی معترف بودند ولی همان روش صرفا فکری و مسلکی را در مورد آنها به کار می‌بردند. واقعیت‌های اجتماعی به نحو طبیعی‌تر و مستقیم‌تر از پدیده‌های روانشناسی، صفات شی را دارا هستند: مثلا حقوق در مجموعه قوانین، و حرکات حیات روزانه در ارقام آمار و نهضت‌های تاریخی، و رسم‌ها در لباس‌ها و ذوق و سلیقه در آثار هنری، منعکس است.» (همان؛ 52-53)
قواعد مشاهده واقعیت‌های اجتماعی
اما چگونه می‌توان در جامعه‌شناسی به جای ساختن مفاهیم عامیانه و عملی به وصف و بیان اشیا پرداخت؟ دورکیم سه قاعده برای مشاهده واقعیت‌های اجتماعی بیان می‌کند. قاعده اول او این است که باید به نحو منظم و مرتب هرگونه مفهوم پیش‌ساخته را از ذهن خود دور کرد.(همان؛ 54) قاعده دوم آنکه هر تتبع علمی به گروه معینی از پدیده‌ها مربوط می‌شود که مصداق تعریف واحدی هستند. بنابراین، نخستین کار جامعه‌شناس باید تعریف اشیائی باشد که مطالعه می‌کند، تا خود او و دیگران بدانند که موضوع چیست.(همان؛ 57)
دورکیم می‌گوید: «برای اینکه تعریف عینی باشد باید پدیده‌ها را از روی صفات ذاتی آنها بیان کرد نه از روی تصور ذهنی آنها. باید آنها را به مدد عنصری که جزو ساختمان طبیعت آنهاست مشخص ساخت نه از روی مطابقت آنها با مفهومی کم و بیش کمالی. باید اجزا یک تعریف ابتدایی و اساسی را در نخستین خصائص (یعنی خصائص محسوس) جستجو کرد. از سوی دیگر این تعریف باید بدون استثنا و تبعیض همه پدیده‌هایی را که دارای خصائص واحد است دربرداشته باشد. مثلا ما اعمالی را مشاهده می‌کنیم که وقتی انجام گرفت جامعه واکنش خاصی در برابر آنها به خرج می‌دهد که کیفر یا جزا نامیده می‌شود. ما این اعمال را جرم نام می‌دهیم و موضوع علمی خاص یعنی جرم‌شناسی قلمداد می‌کنیم. همچنین در درون همه اجتماعات شناخته شده به جامعه‌ای جزئی بر‌می‌خوریم که با این علامت خارجی باز‌شناخته می‌شود که اغلب افراد آن هم‌خونند و روابط قضایی ایشان را به هم پیوند می‌دهد، اینها پدیده حیات خانوادگی است. ما آن را خانوده می‌نامیم و آنها را موضوع علم خاصی قرار می‌دهیم که هنوز در مجموعه اصطلاحات جامعه‌شناسی عنوان معینی پیدا نکرده است. موضوع هر مساله چه جزئی باشد و چه کلی باید پیوسته با همین اصل معین گردد. جامعه‌شناس با همین شیوه از همان آغاز کار مستقیم بر واقعیت تکیه می‌کند. این قاعده با وجود بداهت و اهمیت خود هنوز در جامعه‌شناسی مراعات نمی‌شود. در این علم اموری مانند خانوده و مالکیت و جز اینها را مطالعه می‌کنیم که پیوسته در گفتگوها ما به کار می‌رود این است که تعریف قبلی و دقیق آنها به نظر جامعه‌شناس کار بیهوده‌ای می‌نماید. تعریفی که قاعده آن به دست داده شده در آغاز علم قرار دارد. بنابراین کار آن نمی‌تواند بیان ذات واقعیت باشد. تنها اثر آن این است که ما را در نیل به ذات واقعیت در آینده قادر می‌سازد.»(همان؛ 58-65)
قاعده آخر اینکه باید خواص ظاهری که از روی آنها موضوع تحقیقات تعریف می‌شود تا آنجا که ممکن است عینی باشد و رنگ ذهنی و شخصی به خود نگیرد.(همان؛ 66).

ديدگاه کلي دورکيم
دورکيم براين باور است که هر پديده اجتماعي بايد در چارچوب اجتماعي آن تجزيه و تحليل شود و نمي توان تفسيرهاي رواني و زيستي رادرمورد پديده هاي اجتماعي به کاربرد. به طور مثال خودکشي  را نبايدناشي ازجنبه بيولوژيکی ورواني افراددانست بلکه بايدآن رامعلول شرايط اجتماعي ومحيطي به شمار آورد، زيراپديده هاي اجتماعي پيش ازهرچيز تابعي ازنظام اجتماعي است .به همين جهت هنگامي قابل درک و فهم هستندکه در درون نظام اجتماعي مربوط، مورد بررسي قرارمي گيرند و چنانچه اين پديده ها را از جامعه خود منفک کنيم قابل درک نيستند . ازاينرو حتي اگريک پديده در دو اجتماع گوناگون همانند باشند فقط به دليل همانندي نمي توان آنهارا مورد مقايسه و ارزيابي قرارداد . به نظر دورکيم پديده هاي اجتماعي به مثابه واقعيت هاي اجتماعي هستند که مي توان موردبررسي جامعه شناسي قرارگيرند.
دورکيم عقيده داشت که واقعيت هاي اجتماعي داراي ويژه گي هاي عيني بوده و بر رفتار و کردار مسلط هستند. به نظر او واقعيتهاي اجتماعي عليرغم گرایش شخصي افراد وجود داشته وبه ماندگاري خود ادامه مي دهند. او معتقد بود که واقعيتهاي اجتماعي داراي دو ويژگي اساسي  هستند:
- نخست این که واقعه يا پديده اجتماعي بيرون از فرد قرار دارد و به اصطلاح برون ذاتي
است ، همچنين از هستي وموجوديت برخوردار است.
- دوم، اجباري بودن آن است و انسان زيرنفوذ و قدرت آنها واقع مي شود.
به نظر دورکيم واقعيتهاي اجتماعي در حکم اشياوچيزهايي هستند که مي توانند رفتار و کردار انساني را زير نفوذ خودقراردهند . هرچند دورکيم در آغازعمرعلمي خود واقعيتهاي اجتماعي رابه مثابه واقعيتهاي خارجي شناخته بود ونفوذ مستقيم آنها رادر رفتار مورد تأکيد قراردادولي درسالهاي پاياني عمر تا حدودي تغييرعقيده دادو مدعي شد واقعيتهاي اجتماعي زمان ،درحکم موازين اخلاقي در مي آيندو توسط فرد پذيرفته ميشودومقبوليت عام پيدا ميکند.بنابراين واقعيت اجتماعي جنبه تحميلي ندارد، بلکه در اثر اجتماعي شدن فرد جزء خصوصيات اودرآمده وبه صورت تعهد اخلاقي در مي آيد. جامعه به مثابه واقعيتي است که خارج ازوجودافراد بوده ودرعين حال جزءشعوراجتماعي انسانها مي باشد . بدين سان واقعيتهاي اجتماعي فقط چيزهايي نيستندکه در عالم خارج عينيت پيدامي کنند بلکه پديدارهايي هستندکه جزء نهاد افراد درآمده ودرعين حال قابل تشخيص و مشاهده هستند.
واقعيتهاي اجتماعي محصول رفتار متقابل اجتماعي است،يعني اززندگي اجتماعي ناشي شده وبه خصلت هاي شخصي افرادربطي نداردو با آن متفاوت است ، اما همين که فرد وارد انبوه مردم شد، احوال و رفتارش تغيير مي کنـد. به طـور مثال  به سبکسري و تندخويي مي گرايد ، بنابراين از تجمع افراد ، واقعيتهاي تازه اي پديدمي آيدکه باحالات فردي متفاوت است.
اساس نظريه دورکيم اين بودکه درکل،خاصيتي است که درتک تک اجزاء نيست(اصل امر جنس)وکل اجتماعي، داراي واقعيتي مستقل ازاعضاي خود است . به همين دليل شناخت اعضاء بايد در رابطه باکل در نظر گرفته شود (قرایی مقدم،67:1374).

منابع:
- آشفته تهرانی، امیر. (1381). جامعه و جامعه شناسی. تهران: فرهنگ گستر.
- آرون، ریمون (1382). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی. ترجمه باقر پرهام. تهران. انتشارات علمی و فرهنگی: چاپ ششم.
- ادیبی، حسین و انصاری، عبدالمعبود (1383). نظریه جامعه شناسی. تهران: نشر دانش.
- تنهایی، ابوالحسن. (1383). درآمدی بر مکاتب و نطریه های جامعه شناسی. تهران: نشر مرندیز.
- دورکیم، امیل (1368). قواعد روش جامعه‌شناسی. علیمحمد کاردان. تهران. انتشارات دانشگاه تهران.
- ریتزر، جرج (1373). نظریه‌های جامعه‌شناسی. ترجمه احمدرضا غروی‌زاد. تهران. نشر ماجد.
- قرایی مقدم، امان الله. (1374). مبانی جامعه شناسی. تهران: ابجد.
- گیدنز، آنتونی. (1376). دورکیم. ترجمه یوسف اباذری. تهران: انتشارات خارزمی.

 

جامعه شناسی معرفت و...(دکتر تنهایی)

 

بینش جامعه شناختی" چارلز رایت میلز"

 

 

يورگن هابرماس (نقد در حوزه عمومي)

 

آناتومی جامعه ( دکتر رفیع پور)